Đức Mẹ Trụ Cột — Bổn Mạng của Tây Ban Nha và thế giới nói tiếng Tây Ban Nha

Theo truyền thống Kitô giáo cổ xưa của Tây Ban Nha, ít lâu sau khi Chúa Giêsu chịu chết và sống lại, Tông đồ Giacôbê Cả đến rao giảng Tin Mừng tại Hispania nhưng gặp nhiều khó khăn, số người tin theo rất ít. Đêm 2 tháng 1 năm 40, khi đang cầu nguyện bên bờ sông Ebro tại Caesaraugusta (nay là Zaragoza) cùng các môn đệ, ngài nghe tiếng các thiên thần ca hát và thấy Đức Maria hiện ra, đứng trên một cột trụ bằng đá jasper. Điểm độc đáo của truyền thống này là Đức Mẹ lúc ấy vẫn còn sống tại Giêrusalem, nên lần hiện ra được thần học gọi là trường hợp “song tại” (bilocation) duy nhất được biết đến của Đức Mẹ, và được coi là lần hiện ra đầu tiên trong lịch sử Giáo hội.

Đức Mẹ an ủi vị Tông đồ đang nản chí, bảo đảm công cuộc rao giảng sẽ sinh hoa trái và đức tin của vùng đất này sẽ bền vững, đồng thời truyền xây một nguyện đường tại chính nơi đó. Lời căn dặn được lưu truyền như sau: “Nơi này sẽ là nhà của Ta; tượng này và cột trụ này sẽ là danh hiệu và bàn thờ của ngôi đền mà con sẽ xây dựng.” Thánh Giacôbê cho dựng một nguyện đường nhỏ — được tin là nhà thờ đầu tiên trong lịch sử dâng kính Đức Mẹ — rồi trở về Giêrusalem và chịu tử đạo khoảng năm 44 (x. Cv 12,2). Cần lưu ý nhỏ về ngày tháng: truyền thống của đền thánh và trang chính thức của nhà thờ chính tòa Zaragoza đặt biến cố vào đêm 2 tháng 1; một số tài liệu phổ biến tình cờ ghi biến cố vào 12 tháng 10 — đó là ngày lễ kính Đức Mẹ Trụ Cột được ấn định về sau.

Về mặt sử liệu, lòng sùng kính Đức Mẹ tại Zaragoza được chứng thực bằng văn bản từ thế kỷ XII (thư của Đức Giám mục Pedro de Librana, năm 1155), tước hiệu “del Pilar” xuất hiện từ năm 1299, và các Đức Giáo hoàng liên tiếp cổ võ đền thánh: sắc chỉ ân xá của Đức Calixtô III (1456) là văn kiện Tòa Thánh đầu tiên nhắc tới cột trụ; lễ kính 12 tháng 10 được Hội đồng Zaragoza ấn định năm 1640 và mở rộng khắp Đế quốc Tây Ban Nha năm 1730. Trận hỏa hoạn năm 1434–1435 thiêu hủy nhà thờ và, theo trang chính thức của đền thánh, có lẽ cả tượng nguyên thủy; tượng gỗ được tôn kính ngày nay là tác phẩm Gothic đầu thế kỷ XV được cho là của Juan de la Huerta, cao khoảng 36 cm theo số đo của đền thánh (một số tài liệu ghi 36,5–39 cm — các nguồn chưa thống nhất), đặt trên cột jasper cao 1,70 m, được bọc đồng rồi bọc bạc (một số tài liệu ghi cột cao khoảng 1,8 m).

Vương cung thánh đường hiện nay — kiến trúc Baroque khởi công năm 1681, dài 130 m, với mười một mái vòm và bốn tháp — là đồng nhà thờ chính tòa của Zaragoza. Những biến cố về sau gắn với nơi này gồm phép lạ Calanda được Tổng giáo phận tuyên bố năm 1641 (chân phải đã bị cưa của Miguel Juan Pellicer được hoàn lại năm 1640, sau một tiến trình giáo luật kỹ lưỡng), lễ đội triều thiên giáo luật cho tượng ngày 20 tháng 5 năm 1905, và vụ oanh tạc rạng sáng 3 tháng 8 năm 1936 khi các quả bom rơi xuống đền đều không nổ (các nguồn ghi khác nhau về số bom: ba hay bốn quả). Thánh Gioan Phaolô II đã hành hương đến đây hai lần (1982 và 1984), gọi Đức Mẹ Trụ Cột là “Mẹ của các dân tộc nói tiếng Tây Ban Nha”.