TƯỢNG ĐÀI TRÊN LƯNG CHỪNG NÚI (1959)
Tượng Đức Mẹ Tà Pao thuộc nhóm năm tượng đài Đức Mẹ được xây dựng những năm 1959–1961 nhân Đại hội Thánh Mẫu Toàn quốc kỷ niệm 100 năm Đức Mẹ hiện ra tại Lộ Đức, cùng đợt với các tượng Giang Sơn, Thác Mơ, Phượng Hoàng và Trinh Phong. Tượng đúc bằng xi măng trắng, cao 3 mét, đặt trên bệ vuông cao 2 mét ở lưng chừng núi Tà Pao — phía sau tượng, núi rừng còn vươn cao lên nữa — thuộc xã Đồng Kho, huyện Tánh Linh (nay thuộc tỉnh Lâm Đồng sau đợt sắp xếp hành chính năm 2025). Ngày 8 tháng 12 năm 1959, lễ Đức Mẹ Vô Nhiễm Nguyên Tội, Đức Cha Marcel Piquet, Giám mục Giáo phận Nha Trang — giáo phận quản lý vùng này thời đó — cử hành lễ cung hiến và khánh thành tượng với đông đảo linh mục, tu sĩ và giáo dân tham dự.
NHỮNG NĂM LÃNG QUÊN VÀ CUỘC TRÙNG TU NĂM 1991
Từ năm 1964 đến sau năm 1975, vì chiến tranh, giáo dân trong vùng tản cư và pho tượng gần như bị lãng quên giữa rừng núi. Khoảng năm 1980, giáo dân bắt đầu tìm lại tượng; đến mùa Phục Sinh 1989, người ta phát hiện tượng đã bể nát phần đầu, tay và chân. Cuối tháng 6 năm 1991, với phép và sự cổ vũ của Đức Cha Nicôla Huỳnh Văn Nghi, Giám mục Phan Thiết, nhà điêu khắc Lê Phát thuộc Giáo phận Xuân Lộc nhận đắp vá, sửa sang lại tượng; công việc hoàn tất ngày 30 tháng 7 năm 1991. Hình ảnh pho tượng bị lãng quên, hư nát rồi được tìm lại và trùng tu trở thành biểu tượng được nhiều tín hữu nhắc tới khi nói về Tà Pao: một đức tin tưởng đã mất đi, nay hồi sinh.
NGÀY 29 THÁNG 9 NĂM 1999 — BIẾN CỐ ĐƯỢC THUẬT LẠI
Ngày 29 tháng 9 năm 1999, lễ kính các Tổng lãnh Thiên thần, tin ba em học sinh ở Phương Lâm thuật thấy Đức Mẹ hiện ra và bay về phía bên kia núi Tà Pao bắt đầu lan rộng. Đông đảo giáo dân từ nhiều nơi tuôn về chân núi, và theo tường thuật của một số nguồn Công giáo, nhiều người hôm đó còn chứng kiến hiện tượng mặt trời lạ tương tự Fatima. Cần ghi trung thực: cả biến cố năm 1999 lẫn các hiện tượng lạ khác tại Tà Pao đều chưa được Giáo hội chính thức công bố hay công nhận — chính các nguồn Công giáo khi viết về Tà Pao cũng nêu rõ điều này. Tà Pao không lưu lại "sứ điệp" bằng lời nào được ghi nhận; những gì tín hữu hành hương thuật lại về ơn hoán cải, ơn gia đình và ơn sức khỏe là các tường thuật cá nhân, chưa qua phân định của Giáo hội.
GIÁO PHẬN PHAN THIẾT ĐÃ LÀM GÌ
Từ đầu năm 2000, dòng người hành hương tăng mạnh. Giáo phận Phan Thiết chọn cách đồng hành và tổ chức sinh hoạt hành hương có trật tự: xây lễ đài và hơn 400 bậc cấp lên núi, khánh thành ngày 13 tháng 5 năm 2007 — từ đây nơi này chính thức mang tên Trung tâm Hành hương Đức Mẹ Tà Pao. Năm 2009, giáo phận mở Năm Thánh Đức Mẹ Tà Pao kỷ niệm 50 năm khánh thành tượng, và Giám mục giáo phận thường cử hành thánh lễ vào ngày 13 hằng tháng tại đây. Đây là sự nhìn nhận dành cho lòng sùng kính và đời sống hành hương của tín hữu, không phải phán quyết về tính siêu nhiên của các hiện tượng được thuật lại.
TÀ PAO NGÀY NAY
Sinh hoạt tiêu biểu của Tà Pao là ngày 13 hằng tháng — gắn với lòng sùng kính Đức Mẹ Fatima — với lần chuỗi, dâng hoa và thánh lễ; ngày 13 tháng 5 là ngày lễ tiêu biểu nhất trong năm của trung tâm. Trong cách trình bày của giáo phận, Tà Pao là "điểm hẹn cầu nguyện" của toàn thể tín hữu Phan Thiết: nơi người ta tìm về bên Mẹ để được an ủi và thêm vững tin giữa những khó khăn của cuộc sống, nhất là với đồng bào vùng đất từng chịu nhiều hoang phế vì chiến tranh.
NGÀY 13 HẰNG THÁNG VÀ DI SẢN CỦA NĂM TƯỢNG ĐÀI
Trong năm tượng đài Đức Mẹ dựng cùng đợt 1959–1961, Tà Pao là tượng đài về sau phát triển thành trung tâm hành hương lớn nhất, với sinh hoạt đặc trưng là thánh lễ ngày 13 hằng tháng do chính Giám mục Giáo phận Phan Thiết thường xuyên chủ sự. Việc chọn ngày 13 không phải ngẫu nhiên: nó nối Tà Pao với tinh thần Fatima — cầu nguyện, sám hối và lần chuỗi Mân Côi — và giáo phận chủ trương dùng nhịp hành hương đều đặn này để nuôi dưỡng đời sống đức tin có trật tự, thay vì để các hiện tượng lạ trở thành trung tâm của lòng sùng kính. Đó cũng là cách Giáo phận Phan Thiết định vị Tà Pao trong các tài liệu chính thức của mình: một điểm hẹn cầu nguyện của toàn giáo phận, nơi tượng Mẹ trên lưng chừng núi — được cung hiến năm 1959, bị lãng quên vì chiến tranh rồi được trùng tu năm 1991 — tiếp tục đón những đoàn người leo hơn 400 bậc cấp tìm về mỗi tháng.