BA TRẺ Ở ALJUSTREL
Fatima năm 1917 là một làng quê nghèo thuộc Bồ Đào Nha, một đất nước vừa lật đổ chế độ quân chủ (1910) và đang có chính quyền bài giáo sĩ mạnh. Ba trẻ chăn cừu của làng Aljustrel — Lucia dos Santos (sinh 1907) và hai em họ Francisco Marto (1908) và Jacinta Marto (1910) — không biết đọc biết viết, hằng ngày dẫn đàn cừu lên các đồi Cova da Iria chăn thả. Chính ba em nhỏ này là những người thuật lại các biến cố làm thay đổi lịch sử đức tin của cả một thế kỷ.
NĂM 1916 — THIÊN THẦN HÒA BÌNH
Trước Đức Mẹ một năm, các em kể được một Thiên thần hiện ra ba lần. Lần đầu vào mùa xuân tại Loca do Cabeço, Thiên thần tự xưng là "Thiên thần Hòa bình" và dạy các em quỳ gục trán xuống đất đọc: "Lạy Thiên Chúa của con, con tin, con thờ lạy, con trông cậy và con yêu mến Chúa. Con xin Chúa tha thứ cho những người không tin, không thờ lạy, không trông cậy và không yêu mến Chúa." Lần thứ hai vào mùa hè, bên giếng nhà Lucia, Thiên thần kêu gọi cầu nguyện và hy sinh cho quê hương Bồ Đào Nha. Lần thứ ba vào mùa thu, theo lời kể của Lucia, Thiên thần cầm chén thánh và bánh thánh, cho các em rước lễ cách thiêng liêng và dạy kinh cầu nguyện cho các tội nhân. Dư âm của những lời dạy này — cầu nguyện, hy sinh, đền tội — chạy suốt sứ điệp Fatima sau này.
13 THÁNG 5 NĂM 1917 — LẦN ĐẦU TIÊN
Trưa ngày 13 tháng 5 năm 1917, sau khi lần hạt như thường lệ, ba em thấy hai tia chớp liên tiếp, rồi một "Bà sáng hơn mặt trời" đứng trên ngọn cây sồi xanh nhỏ ở Cova da Iria. Bà xin các em trở lại đúng nơi này vào ngày 13 mỗi tháng, trong sáu tháng liên tiếp, và lúc đó Bà sẽ cho biết Bà là ai và muốn gì. Bà cũng xin các em lần hạt Mân Côi mỗi ngày để cầu cho hòa bình và chiến tranh chấm dứt. Các em hứa giữ kín, nhưng Jacinta về nhà buột miệng kể cho mẹ; tin đồn lan khắp làng và cả vùng, kéo theo tò mò, chế giễu lẫn tin tưởng.
THÁNG 6 VÀ THÁNG 7 — TRÁI TIM VÔ NHIỄM VÀ BÍ MẬT
Ngày 13 tháng 6, trước khoảng vài chục người hiếu kỳ, Đức Mẹ nói Chúa Giêsu muốn thiết lập lòng sùng kính Trái Tim Vô Nhiễm của Mẹ trên thế giới; Francisco và Jacinta sẽ sớm "về trời", còn Lucia ở lại lâu hơn. Ngày 13 tháng 7, đám đông đã lên tới vài ngàn người. Lần này, theo Hồi ký của Lucia, Đức Mẹ trao "Bí mật" gồm ba phần, dạy kinh "Lạy Chúa Giêsu, xin tha tội cho chúng con..." đọc sau mỗi chục kinh, xin các em hy sinh cầu cho tội nhân — vì "nhiều linh hồn xuống hỏa ngục vì không có ai hy sinh và cầu nguyện cho họ" — và hẹn một phép lạ công khai vào tháng 10 "để mọi người tin".
THÁNG 8 — BỊ BẮT GIAM
Uy tín của các em khiến nhà cầm quyền lo ngại. Ngày 13 tháng 8, quản trị viên huyện Ourém — một viên chức bài giáo sĩ — chặn bắt ba em trên đường tới Cova, đưa về Ourém giam và thay nhau dọa nạt, kể cả dọa bỏ vào chảo dầu sôi, để ép các em nói "bí mật" và chối bỏ mọi chuyện. Ba em từ chối. Vì các em vắng mặt, lần hiện ra tháng 8 diễn ra ngày 19 tháng 8 tại Valinhos, khi các em đã được thả và đang chăn cừu; Đức Mẹ nhắc lại lời kêu gọi lần hạt và cầu nguyện cho tội nhân, và nhắc lại hẹn phép lạ tháng 10.
13 THÁNG 9 VÀ LỜI HẸN THÁNG 10
Ngày 13 tháng 9, trước đám đông ước tính hàng chục ngàn người, Đức Mẹ cho biết tháng 10 sẽ có phép lạ lớn và chính Bà sẽ hiện ra với tước hiệu Đức Mẹ Mân Côi. Suốt tháng 9 và đầu tháng 10, báo chí Bồ Đào Nha bàn tán dữ dội; nhiều tờ báo thế tục cử phóng viên về Fatima với ý định chứng minh đây là trò mê tín.
13 THÁNG 10 NĂM 1917 — PHÉP LẠ MẶT TRỜI
Sáng 13 tháng 10, mưa tầm tã, đường lầy lội, nhưng đám đông ước tính 30.000–70.000 người vẫn tụ về Cova da Iria. Đúng giờ hẹn, theo lời kể của các nhân chứng được nhiều tờ báo ghi lại, mưa bỗng dứt, mây tan, và mặt trời hiện ra như một đĩa bạc mờ có thể nhìn trực diện không chói mắt. Đĩa sáng ấy bắt đầu quay cuồng, tỏa ra các tia sáng nhiều màu nhuộm lên đám đông và cảnh vật, rồi như rời khỏi vị trí và lao về phía trái đất khiến nhiều người hoảng sợ kêu la, trước khi trở lại bình thường. Hiện tượng kéo dài khoảng mười phút và lặp lại ba chu kỳ. Các nhân chứng — nông dân, thị dân, và cả những nhà báo vốn hoài nghi như Avelino de Almeida của tờ O Século — đều mô tả quần áo ướt sũng của họ khô hẳn sau hiện tượng. Trong lần hiện ra này, Đức Mẹ xưng danh: "Ta là Đức Mẹ Mân Côi", xin xây nguyện đường tại Cova, và nhắn đừng xúc phạm đến Chúa nữa vì "Người đã bị xúc phạm quá nhiều rồi".
NHỮNG NĂM SAU ĐÓ
Nguyện đường đầu tiên được xây năm 1919 đúng nơi cây sồi (cây sồi bị khách hành hương bẻ cành dần nên không còn). Francisco qua đời ngày 4 tháng 4 năm 1919, Jacinta ngày 20 tháng 2 năm 1920 — cả hai đều vì đại dịch cúm, và cả hai được Đức Phanxicô phong thánh ngày 13 tháng 5 năm 2017 tại chính Fatima. Lucia sống đời tu, ghi lại toàn bộ biến cố trong các Hồi ký theo lệnh bề trên, nhận thêm các mạc khải gắn với Năm Thứ Bảy Đầu Tháng (Pontevedra, 1925) và việc thánh hiến nước Nga (Tuy, 1929), và qua đời năm 2005 thọ 97 tuổi; án phong chân phước cho chị đang được tiến hành. Giáo phận Leiria, sau cuộc điều tra giáo luật kéo dài nhiều năm, đã tuyên bố các thị kiến "đáng tin" ngày 13 tháng 10 năm 1930. Ngày nay Thánh địa Fatima đón hàng triệu khách hành hương mỗi năm, đông nhất vào đêm rước nến 12 tháng 5 và 12 tháng 10.